काठमाडौं। नेपालका लोकतान्त्रिक आन्दोलनका प्रमुख नेतृत्वकर्ता तथा पूर्वप्रधानमन्त्री Girija Prasad Koirala को १६ औँ स्मृति दिवस आज देशभर विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ। नेपाली कांग्रेस तथा यससँग आबद्ध भ्रातृ एवं शुभेच्छुक संस्थाहरूले उहाँको योगदानको स्मरण गर्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिरहेका छन्।
चारपटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएका कोइरालाको विसं २०६६ चैत ७ गते निमोनियाका कारण निधन भएको थियो। उहाँ नेपाली राजनीतिक इतिहासमा लोकतन्त्र स्थापना, शान्ति प्रक्रिया र गणतन्त्र स्थापना जस्ता महत्वपूर्ण मोडहरूमा निर्णायक भूमिका खेल्ने नेताका रूपमा चिनिनुहुन्छ।
शान्ति प्रक्रियामा ऐतिहासिक भूमिका
दशकौँ लामो सशस्त्र द्वन्द्व अन्त्य गरी देशलाई शान्तिको मार्गमा ल्याउन कोइरालाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। उहाँकै नेतृत्वमा सरकार र तत्कालीन नेकपा माओवादीबीच संवादको प्रक्रिया अघि बढ्दै शान्ति सम्झौतामा पुग्न सफल भएको थियो। यसले नेपाललाई हिंसात्मक द्वन्द्वबाट बाहिर निकाल्दै राजनीतिक मूलधारतर्फ डो¥यायो।
राजनीतिक संक्रमणकालमा दृढ नेतृत्व
विसं २०५९ असोज १८ गते तत्कालीन राजा Gyanendra Shah ले निर्वाचित प्रधानमन्त्री Sher Bahadur Deuba लाई पदबाट हटाएपछि देशमा राजनीतिक अस्थिरता चुलिएको थियो। त्यसपछि क्रमशः राजतन्त्रप्रति जनताको असन्तुष्टि बढ्दै गयो।
विसं २०६१ माघ १९ गते राजा ज्ञानेन्द्रले दलमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदै प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेपछि कोइरालाले विभिन्न राजनीतिक दलहरूलाई एकीकृत गर्दै लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि सशक्त आन्दोलनको नेतृत्व गर्नुभयो। उहाँको नेतृत्वमा भएको जनआन्दोलनले देशको राजनीतिक दिशा नै परिवर्तन गर्यो।
ऐतिहासिक जनआन्दोलन र संसद् पुनःस्थापना
विसं २०६३ वैशाख ११ गते व्यापक जनदबाबपछि राजा ज्ञानेन्द्र आन्दोलनरत दलहरूको मागअनुसार विघटित प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापना गर्न बाध्य भएका थिए। यो घटनालाई नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिइन्छ।
आन्दोलन सफल भएसँगै कोइराला चौथोपटक प्रधानमन्त्री बन्नुभयो। पुनःस्थापित संसद्ले २०६३ जेठ ४ गते राजाका अधिकारहरू कटौती गर्दै संवैधानिक सीमाभित्र सीमित गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गर्यो।
संविधानसभा र गणतन्त्र स्थापना
कोइरालाकै नेतृत्वमा माओवादी जनसेनाको व्यवस्थापन तथा शान्ति प्रक्रियालाई संस्थागत गर्ने काम अघि बढ्यो। उहाँकै पहलमा लामो समयदेखि अधुरो रहेको संविधानसभा निर्वाचन विसं २०६४ चैत २८ गते सम्पन्न भयो, जसले नयाँ राजनीतिक युगको सुरुवात गर्यो।
यद्यपि पहिलो संविधानसभाले संविधान जारी गर्न सकेन, तर यसले नेपालमा समावेशी र लोकतान्त्रिक संरचना निर्माणको आधार तयार गर्यो।
त्यसपछि विसं २०६५ जेठ १५ गते नेपालबाट २४० वर्ष पुरानो राजसंस्थाको अन्त्य भई मुलुक सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका रूपमा स्थापित भयो। यस ऐतिहासिक परिवर्तनमा कोइरालाको नेतृत्व निर्णायक रह्यो।
कार्यवाहक राष्ट्राध्यक्षको भूमिका
राजा ज्ञानेन्द्र निलम्बनमा परेपछि कोइरालाले कार्यवाहक राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारी समेत सम्हाल्नुभएको थियो। संक्रमणकालीन अवस्थामा राज्य सञ्चालनलाई स्थिर राख्न उहाँले खेलेको भूमिका उल्लेखनीय मानिन्छ।
योगदानको स्मरण
आज उहाँको स्मृति दिवसको अवसरमा विभिन्न कार्यक्रम, श्रद्धाञ्जली सभा, विचार गोष्ठी तथा सामाजिक कार्यहरू आयोजना भइरहेका छन्। लोकतन्त्र, शान्ति र समावेशी शासन प्रणाली स्थापना गर्न उहाँले पुर्याएको योगदानलाई आज पनि उच्च सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ।
