इलाम, जेठ १८, २०८३। इलामको माइजोगमाइ ४ मा ग्रामीण क्षेत्रका सामुदायिक विद्यालयहरू नेपालको शिक्षा प्रणालीका महत्वपूर्ण आधार स्तम्भ हुन्। सीमित स्रोत–साधन, न्यून बजेट र विभिन्न भौतिक चुनौतीका बाबजुद यिनै विद्यालयहरूले हजारौँ विद्यार्थीलाई शिक्षाको पहुँच प्रदान गरिरहेका छन्।
यस्तै विद्यालयहरूमध्ये एक हो इलाम जिल्लामा रहेको नेपाल ज्योति माध्यमिक विद्यालय, जसले वर्षौँदेखि स्थानीय समुदायका बालबालिकालाई शिक्षा प्रदान गर्दै आएको छ।
रबिबजार न्युजद्वारा सामुदायिक विद्यालयहरूको वास्तविक अवस्था, शैक्षिक वातावरण र विकासका सम्भावनाबारे जानकारी संकलन गर्ने उद्देश्यले गरिएको निःशुल्क विद्यालय भ्रमणका क्रममा नेपाल ज्योति माध्यमिक विद्यालयको स्थलगत अवलोकन तथा विद्यालयका प्राध्यापक भक्तराज लामगादे सँग विस्तृत अन्तर्वार्ता गरिएको थियो। अवलोकनका क्रममा विद्यालयमा रहेका भौतिक पूर्वाधार, शैक्षिक सामग्री, प्रविधि पहुँच, सरसफाइ तथा सुरक्षा व्यवस्थासम्बन्धी विभिन्न पक्षहरू अध्यन गरिएको थियो।
अवलोकनबाट विद्यालयले शिक्षा प्रदान गर्ने आफ्नो दायित्वलाई निरन्तरता दिइरहेको भए पनि गुणस्तरीय शिक्षाका लागि आवश्यक धेरै पक्षहरूमा अझै सुधार र लगानी आवश्यक रहेको देखिएको छ।
जीर्ण बन्दै गएका भवन : सुरक्षित सिकाइ वातावरणको चुनौती
विद्यालयको सबैभन्दा गम्भीर समस्यामध्ये एक भौतिक पूर्वाधारको अवस्था हो। विद्यालयका केही भवनहरू पुराना र जीर्ण बन्दै गएका छन्। भवनका पर्खालहरूमा चिरा देखिनुका साथै कतिपय स्थानमा प्लास्टर तथा माटो खस्न थालेको अवस्था भेटिएको छ। विशेषगरी माथिल्लो संरचनामा देखिएको क्षतिले विद्यार्थी र शिक्षकहरूको सुरक्षाप्रति चिन्ता बढाएको छ।
विद्यालयमा दैनिक रूपमा सयौँ विद्यार्थी अध्ययनका लागि उपस्थित हुने भएकाले सुरक्षित भवनको आवश्यकता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। तर पुराना संरचनाहरूको समयमै मर्मत सम्भार हुन नसक्दा जोखिम बढ्दै गएको देखिन्छ। सम्बन्धित निकायले समयमै ध्यान नदिए भविष्यमा थप जटिल अवस्था सिर्जना हुन सक्ने विद्यालय स्रोतको भनाइ छ।
विद्यालय प्रशासनले पनि सुरक्षित भवन निर्माण, पुराना कक्षा कोठाको मर्मत तथा थप शैक्षिक भवन निर्माणलाई प्राथमिक आवश्यकताका रूपमा अघि सारेको छ।
डिजिटल युगमा प्रविधिको अभाव
विश्व तीव्र गतिमा डिजिटल प्रविधितर्फ अघि बढिरहेको छ। आजको शिक्षा प्रणालीमा कम्प्युटर, इन्टरनेट, डिजिटल सामग्री तथा प्रविधिमैत्री शिक्षण पद्धतिलाई अनिवार्यजस्तै मानिन्छ। तर नेपाल ज्योति माध्यमिक विद्यालयमा भने प्रविधि पहुँच अझै सीमित रहेको पाइएको छ।
विद्यालयमा पर्याप्त कम्प्युटर तथा ल्यापटप उपलब्ध छैनन्। भएका सामग्री पनि सबै विद्यार्थीको आवश्यकता पूरा गर्न पर्याप्त छैनन्। यसका कारण विद्यार्थीहरूले सूचना प्रविधिसम्बन्धी व्यवहारिक ज्ञान हासिल गर्ने अवसर सीमित रूपमा मात्र पाएका छन्।
शिक्षकहरूका अनुसार अहिलेका विद्यार्थीहरूलाई भविष्यको प्रतिस्पर्धी संसारका लागि तयार बनाउन कम्प्युटर शिक्षा अत्यन्त आवश्यक छ। यदि विद्यालयमा पर्याप्त कम्प्युटर, इन्टरनेट तथा डिजिटल शिक्षण सामग्रीको व्यवस्था गर्न सकियो भने विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धि र सीप विकासमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्ने विश्वास गरिएको छ।
खानेपानी र सरसफाइ : आधारभूत आवश्यकतामै चुनौती
विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षाका लागि केवल पाठ्यपुस्तक र शिक्षक मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। स्वस्थ र सुरक्षित वातावरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। तर विद्यालयमा स्वच्छ खानेपानी तथा व्यवस्थित शौचालयको व्यवस्थापनमा अझै सुधार आवश्यक रहेको देखिएको छ।
विद्यार्थीहरूको स्वास्थ्य र दैनिक गतिविधिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित खानेपानी तथा सरसफाइ व्यवस्थामा देखिएको कमजोरीले उनीहरूको अध्ययनमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी किशोर–किशोरी विद्यार्थीहरूका लागि सरसफाइयुक्त शौचालय र पर्याप्त पानीको व्यवस्था अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ।
स्थानीय अभिभावकहरूका अनुसार विद्यालयमा खानेपानी तथा सरसफाइ व्यवस्थापनलाई थप प्रभावकारी बनाउन सम्बन्धित निकायको ध्यान जान आवश्यक छ। विद्यालय स्वच्छ र व्यवस्थित बन्न सके विद्यार्थीहरूको उपस्थिति र सिकाइमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
घेराबार नहुँदा सुरक्षा जोखिम
विद्यालय परिसरमा घेराबारको अभाव अर्को प्रमुख समस्या बनेको छ। घेराबार नहुँदा विद्यालय क्षेत्र खुला रहन गएको छ, जसका कारण बाहिरी व्यक्तिहरूको अनियन्त्रित प्रवेश हुने, विद्यालयको सम्पत्ति संरक्षणमा समस्या आउने तथा विद्यालयको शैक्षिक वातावरण प्रभावित हुने गरेको बताइएको छ।
विद्यालय प्रशासनका अनुसार घेराबार निर्माण भए विद्यालयको सुरक्षा, अनुशासन र व्यवस्थापनमा ठूलो सुधार आउनेछ। साथै विद्यार्थीहरूलाई सुरक्षित वातावरणमा अध्ययन गर्ने अवसर पनि प्राप्त हुनेछ।
विद्यार्थीहरूको चाहना : सुरक्षित, आधुनिक र अवसरयुक्त विद्यालय
विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूले आफूहरूलाई आधुनिक र सुविधासम्पन्न वातावरणमा अध्ययन गर्ने अवसर आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनीहरू सुरक्षित भवन, पर्याप्त शैक्षिक सामग्री, कम्प्युटर शिक्षा, स्वच्छ खानेपानी, व्यवस्थित शौचालय तथा खेलकुदका लागि आवश्यक पूर्वाधारको अपेक्षा राख्छन्।
विद्यार्थीहरूका अनुसार अवसर र स्रोत–साधनको कमीका कारण ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीहरू धेरै क्षेत्रमा पछि पर्ने गरेका छन्। त्यसैले सामुदायिक विद्यालयहरूमा आवश्यक लगानी गरेर निजी विद्यालयसरहको वातावरण निर्माण गर्न सके ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीहरू पनि प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा अगाडि बढ्न सक्नेछन्।
शिक्षकको भनाइ : सबै पक्षको सहयोग आवश्यक
विद्यालयका प्राध्यापक भक्तराज लामगादेले विद्यालयमा देखिएका विभिन्न समस्या समाधानका लागि स्थानीय सरकार, शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ, अभिभावक, सामाजिक संघसंस्था र समुदाय सबैको साझा प्रयास आवश्यक रहेको बताउनुभयो।
उहाँका अनुसार सामुदायिक विद्यालयहरूलाई सबल र प्रभावकारी बनाउन भौतिक पूर्वाधार विकास, आधुनिक प्रविधिको विस्तार, शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता तथा विद्यार्थीमैत्री वातावरण निर्माणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। विद्यालयको समग्र विकासका लागि समुदायको साथ र सम्बन्धित निकायको सहयोग अपरिहार्य रहेको उहाँको भनाइ छ।
सामुदायिक विद्यालयको भविष्यसँग जोडिएको विषय
नेपाल ज्योति माध्यमिक विद्यालयमा देखिएका समस्या कुनै एक विद्यालयका मात्र समस्या होइनन्। देशभरका धेरै सामुदायिक विद्यालयहरूले यस्तै प्रकृतिका चुनौतीहरू झेलिरहेका छन्। तर यिनै विद्यालयहरूले आर्थिक रूपमा कमजोर तथा ग्रामीण समुदायका हजारौँ विद्यार्थीहरूको भविष्य निर्माण गरिरहेका छन्।
त्यसैले यस्ता विद्यालयहरूको पूर्वाधार विकास, शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धि, प्रविधि विस्तार तथा विद्यार्थीमैत्री वातावरण निर्माणलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक देखिन्छ। यदि विद्यालयमा रहेका भवन मर्मत, कम्प्युटर तथा प्रविधि सामग्रीको व्यवस्था, खानेपानी र शौचालय सुधार तथा घेराबार निर्माणजस्ता समस्याहरू समाधान गर्न सकियो भने विद्यार्थीहरूले सुरक्षित, व्यवस्थित र गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्ने वातावरण सुनिश्चित हुनेछ।
सामुदायिक विद्यालयको विकास केवल विद्यालयको विषय मात्र नभई समग्र समाज र राष्ट्रको शैक्षिक भविष्यसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले सम्बन्धित निकाय, स्थानीय सरकार, अभिभावक तथा समुदायले समयमै ध्यान दिए नेपाल ज्योति माध्यमिक विद्यालयले भविष्यमा अझ उत्कृष्ट शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।
“सूचनाको हक : नागरिकको अधिकार” विषयक सचेतनामूलक कार्यक्रम सम्पन्न सप्पन्न गरिएको छ।
