एक समयको कुरा हो। पहाडको काखमा रहेको एउटा सानो गाउँमा माया नामकी एक महिला बस्दथिन्। उनको परिवार सामान्य थियो। श्रीमान् खेतीपाती गर्थे, दुई सन्तान विद्यालय जान्थे, र घरखर्च मुस्किलले चल्थ्यो।
माया धेरै मेहनती थिइन्। बिहान सबेरै उठेर घरको काम, खेतबारी, गाईभैँसीको स्याहार, अनि बेलुका परिवारका लागि खाना पकाउने—यही उनको दैनिकी थियो। तर महिनाको अन्त्यमा घरमा पैसा नहुँदा साना–साना आवश्यकता पनि पूरा गर्न कठिन हुन्थ्यो।
एक दिन छोरीले विद्यालयको शुल्क मागिन्। छोरोले पुराना जुत्ता च्यातिएकाले नयाँ जुत्ता चाहियो भन्यो। घरमा भएका चामल र तरकारीले पेट त भरिन्थ्यो, तर विद्यालयको शुल्क र जुत्ता किन्ने पैसा थिएन। त्यही दिन मायाको मुखबाट एउटा वाक्य निस्कियो, “पैसा बिना धेरै काम अधुरा रहँदा रहेछन्।”
त्यसपछि उनले गाउँका अन्य महिलासँग मिलेर सानो बचत समूह सुरु गरिन्। प्रत्येक महिना थोरै–थोरै रकम जम्मा गर्न थाले। केही समयपछि त्यही बचतबाट उनले सानो व्यवसाय सुरु गरिन्। अचार, गुन्द्रुक र स्थानीय उत्पादन बेच्न थालिन्। बिस्तारै आम्दानी बढ्न थाल्यो।
अब घरमा आवश्यक खर्च गर्न सहज भयो। छोरीले समयमै पढाइ जारी राख्न पाइन्। छोराले नयाँ जुत्ता पाए। घरमा औषधि किन्नुपर्ने अवस्था आयो भने पनि कसैसँग हात फैलाउनुपरेन।
एक दिन छिमेकी महिलाले भनिन्, “आजभोलि सबैको मुखबाट एउटै कुरा सुनिन्छ—पैसा चाहिन्छ।”
मायाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्, “हो, पैसा आवश्यक छ। तर पैसा नै सबै कुरा होइन। पैसा भनेको जीवन चलाउने साधन हो। त्यसले शिक्षा, स्वास्थ्य र सम्मानित जीवन बाँच्न सहयोग गर्छ। तर परिवारको माया, इमानदारी, विश्वास र आत्मीयताको ठाउँ पैसा कहिल्यै लिन सक्दैन।”
त्यो कुरा गाउँभर फैलियो। मानिसहरूले बुझ्न थाले कि पैसा कमाउनु गलत होइन, तर पैसाका लागि सम्बन्ध, नैतिकता र मानवता गुमाउनु पनि ठीक होइन।
समय बित्दै गयो। माया गाउँकै सफल उद्यमी बनिन्। उनले आफ्ना सन्तानलाई राम्रो शिक्षा दिइन्, अन्य महिलालाई पनि सीप सिकाइन् र रोजगारी सिर्जना गर्न सहयोग गरिन्। उनी सधैं एउटै कुरा दोहोर्याउँथिन्:
“पैसा जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्ने माध्यम हो, जीवनको अन्तिम लक्ष्य होइन। पैसा कमाऔँ, तर इमानदारी र मानवता कहिल्यै नछोडौँ।”
आज पनि धेरै मानिसले “पैसा चाहिन्छ” भन्ने गर्छन्। वास्तवमा पैसा बिना दैनिक जीवनका धेरै काम गर्न कठिन हुन्छ। तर सुखी जीवन केवल पैसाले मात्र बन्दैन। परिवारको साथ, राम्रो स्वास्थ्य, इमानदार व्यवहार, शिक्षा, परिश्रम र आपसी सम्मान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
त्यसैले पैसाको मूल्य बुझ्नु आवश्यक छ, तर पैसालाई मात्र जीवनको सबैभन्दा ठूलो सत्य ठान्नु उचित हुँदैन। सन्तुलित सोच, मेहनत र असल आचरणले कमाएको धनले मात्र जीवनलाई अर्थपूर्ण र सम्मानित बनाउँछ।
राज मगर
