काठमाडौं । नेपालीसहित दक्षिण एसियाली खानपानमा बेसार निकै पुरानो र लोकप्रिय मसला हो। खानालाई आकर्षक रङ दिनुका साथै स्वाद बढाउन प्रयोग गरिने बेसारलाई परम्परागत रूपमा विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।
पछिल्लो समय बेसारमा पाइने करक्युमिन नामक सक्रिय यौगिकका कारण यसको चर्चा अझ बढेको छ। रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउने, शरीरमा हुने सुन्निने प्रक्रिया कम गर्ने, जोर्नी तथा हड्डीको स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउनेलगायतका दाबी गर्दै करक्युमिनयुक्त विभिन्न सप्लिमेन्टसमेत बजारमा पाइन्छन्।
तर, बेसारलाई ‘हरेक रोगको औषधि’ वा करक्युमिनलाई सबै प्रकारका स्वास्थ्य समस्याको प्रमाणित उपचारका रूपमा बुझ्नु उचित नहुने विज्ञहरूको भनाइ छ। बेसार र करक्युमिनसँग सम्बन्धित धेरै अनुसन्धान भए पनि मानिसमा गरिएको उच्च गुणस्तरको अध्ययनबाट सबै दाबी पुष्टि भइसकेका छैनन्।
हजारौँ वर्ष पुरानो प्रयोग
बेसार दक्षिण एसियाली संस्कृति र खानपानसँग लामो समयदेखि जोडिएको मसला हो। यसको प्रयोग खाना पकाउनेदेखि परम्परागत अभ्याससम्म हुँदै आएको पाइन्छ। दक्षिण एसियाबाट मानिसहरू विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा बसाइँ सर्दै गएसँगै बेसारको प्रयोग पनि विभिन्न मुलुकमा फैलिएको छ।
परम्परागत ज्ञानमा बेसारलाई संक्रमण तथा शरीरमा हुने सुन्निने प्रक्रियासँग सम्बन्धित समस्यामा उपयोगी मान्ने गरिएको छ। यही कारण पछिल्लो समय वैज्ञानिक अनुसन्धानको ध्यान पनि बेसार र त्यसमा पाइने करक्युमिनतर्फ गएको हो।
तर, परम्परागत रूपमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको तथ्य मात्रका आधारमा कुनै पदार्थले निश्चित रोग निको पार्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्।
करक्युमिनमाथि किन उठ्छ प्रश्न?
बेसारमा पाइने प्रमुख सक्रिय यौगिकमध्ये करक्युमिनलाई विभिन्न स्वास्थ्य लाभसँग जोडिएको छ। तर, यसको वैज्ञानिक अध्ययनमा केही चुनौतीसमेत देखिएका छन्।
अनुसन्धानका क्रममा करक्युमिन प्रयोगशालामा केही रासायनिक परीक्षणसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्ने र त्यसले परीक्षणको परिणामलाई प्रभावित पार्न सक्ने देखिएको छ। त्यसैले प्रयोगशालामा सकारात्मक देखिएको परिणाम मानिसको शरीरमा पनि त्यही रूपमा प्रभावकारी हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी नहुने विज्ञहरूको तर्क छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष शरीरले करक्युमिनलाई सजिलै अवशोषण गर्न नसक्नु हो। मुखबाट सेवन गरेपछि यसको थोरै मात्रा मात्र शरीरको रक्तसञ्चारमा पुग्ने विषय अनुसन्धानमा उठ्दै आएको छ। यही कारण करक्युमिनको शरीरमा अवशोषण बढाउने उद्देश्यले कालो मरिचलगायत अन्य पदार्थसँग प्रयोग गर्ने अभ्यास पनि लोकप्रिय भएको पाइन्छ।
मानिसमा गरिएको अध्ययनले के देखायो?
करक्युमिनका सम्भावित फाइदाबारे भएका धेरै अनुसन्धान प्रयोगशाला तथा जनावरमा आधारित छन्। मानिसमा गरिएको अनुसन्धानको परिणाम भने सबै अवस्थामा उत्साहजनक देखिएको छैन।
मिर्गौला तथा शरीरमा हुने सुन्निने प्रक्रियासँग सम्बन्धित केही ठूला अध्ययनमा करक्युमिन प्रयोग गर्दा अपेक्षित सकारात्मक परिणाम प्राप्त नभएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
एउटा अध्ययनमा ठूलो शल्यक्रियापछि मिर्गौलामा हुन सक्ने क्षति तथा सुन्निने प्रक्रिया कम गर्न करक्युमिनले भूमिका खेल्छ कि खेल्दैन भन्ने परीक्षण गरिएको थियो। सयौँ बिरामी सहभागी उक्त अध्ययनमा अपेक्षा गरेअनुसारको स्पष्ट लाभ देखिएन।
त्यसपछि मिर्गौला रोग भएका बिरामीमा शरीरले बढी अवशोषण गर्न सक्ने विशेष स्वरूपको करक्युमिन प्रयोग गरेर अर्को अनुसन्धान गरिएको थियो। त्यस अध्ययनको उद्देश्य मिर्गौलाको अवस्था सुधार गर्न वा रोग बढ्ने क्रमलाई रोक्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने पत्ता लगाउनु थियो। तर, त्यसबाट पनि करक्युमिन प्रभावकारी उपचारका रूपमा स्थापित हुने पर्याप्त प्रमाण प्राप्त भएन।
त्यसो भए बेसार खानै नहुने हो?
त्यस्तो होइन। विज्ञहरूले सामान्य खानामा प्रयोग हुने बेसारलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेका छैनन्।
खानामा स्वाद, रङ र परम्परागत प्रयोगका लागि सीमित मात्रामा बेसार प्रयोग गर्नु र बेसार वा करक्युमिनलाई औषधिको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु फरक विषय हो।
विशेषगरी कुनै रोग लागेको अवस्थामा चिकित्सकले दिएको औषधि छाडेर बेसार वा करक्युमिन सप्लिमेन्टमा निर्भर हुनु उचित हुँदैन। सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नुअघि पनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र प्रयोग गरिरहेका औषधिबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
निष्कर्ष
बेसार हाम्रो खानपान र संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको उपयोगी मसला हो। यसमा रहेका केही यौगिकले स्वास्थ्यमा सम्भावित प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा अनुसन्धान जारी छ।
तर, अहिलेसम्म उपलब्ध वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा बेसारलाई सबै रोगको उपचार गर्ने औषधि वा करक्युमिनलाई चमत्कारी उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित देखिँदैन।
त्यसैले बेसारलाई सन्तुलित खानाको एउटा भागका रूपमा प्रयोग गर्नु ठीक भए पनि यसलाई कुनै रोगको प्रमाणित उपचारको विकल्प मान्नु हुँदैन।
नोट: यो सामग्री सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि हो। कुनै रोगको उपचार, औषधि परिवर्तन वा सप्लिमेन्ट सेवनसम्बन्धी निर्णय लिनुअघि सम्बन्धित चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुहोस्।
