नेपाल राष्ट्रका निर्माता बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको जन्मदिन पुस २७ गतेलाई पृथ्वी जयन्तीका रूपमा मनाउने परम्परा विक्रम संवत् २००४ सालदेखि सुरु भएको हो। समयक्रममा राजनीतिक परिवर्तन र शासन व्यवस्थाका उतार–चढावसँगै यस दिवसको औपचारिक मान्यतामा केही अवरोध आए पनि राष्ट्रनिर्माताप्रतिको जनआस्था कहिल्यै कमजोर भएन। यही कारण पृथ्वी जयन्ती आज पनि नेपाली इतिहास, राष्ट्रियता र एकताको महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिँदै आएको छ।
पृथ्वी जयन्तीलाई नेपाल एकीकरण दिवस वा राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा पनि लिइन्छ। गोरखा राज्यको स्थापना वि.सं. १६१६ मा राजा द्रव्य शाहले गरेपछि सुरु भएको राजनीतिक यात्रालाई १८औँ शताब्दीको मध्यतिर उनका वंशज पृथ्वीनारायण शाहले ऐतिहासिक उचाइमा पुर्याए। छरिएका स–साना राज्यहरूलाई पराजित गर्दै उनले एकीकृत नेपालको आधारशिला राखे, जसकै जगमा आजको नेपाल राज्य उभिएको छ।
पृथ्वी जयन्तीको परम्परा र राजनीतिक उतार–चढाव
पृथ्वी जयन्तीको अवसरमा लामो समयसम्म सार्वजनिक बिदा दिइँदै आएको थियो। वि.सं. २००४ देखि २०६२ सालसम्म यो परम्परा कायम रह्यो। तर २०६२/०६३ को राजनीतिक परिवर्तनपछि राजतन्त्रविरुद्ध उत्पन्न भावनाले राष्ट्रनिर्मातासमेत आलोचनाको घेरामा पर्न पुगे। यद्यपि समयसँगै त्यो भावनामा परिवर्तन आयो, किनकि राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक योगदान कुनै पनि शासन व्यवस्थाभन्दा माथि रहने विषय हो भन्ने बुझाइ बलियो बन्दै गयो।
आज पनि गोरखा र नुवाकोटलगायत केही जिल्लाका स्थानीय तहमा पृथ्वी जयन्तीका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिने परम्परा निरन्तर छ। तर राष्ट्रिय स्तरमा भने यसबारे स्थिर नीति नहुनु बहसको विषय बनेको छ। राष्ट्र निर्माता र राष्ट्रिय एकताको दिवसलाई कसरी संस्थागत गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट सरकारी धारणा आवश्यक देखिन्छ।
राष्ट्र निर्माता र ‘चार वर्ण–छत्तीस जात’को बहस
पृथ्वीनारायण शाह राष्ट्र निर्माता हुन् भन्नेमा खासै विवाद छैन। तर उनले दिव्योपदेशमा प्रयोग गरेका केही शब्द र अभिव्यक्तिहरूको व्याख्यालाई लिएर आजसम्म बहस चलिरहेको छ। विशेषगरी ‘चार वर्ण छत्तीस जातको फूलबारी’ भन्ने अवधारणालाई विभिन्न ढंगले व्याख्या गरिएको छ। कतिपयले यसलाई संकीर्ण सामाजिक विभाजनका रूपमा बुझ्दा, कतिपयले सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई समेट्ने सांकेतिक अभिव्यक्ति मानेका छन्।
इतिहासकारहरूका अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई कुनै एक वर्ग, जात वा समुदायको मात्र होइन, सबै नेपालीको साझा घरका रूपमा हेरेका थिए। उनले मुलुकलाई राजाको निजी सम्पत्ति होइन, जनताको साझा धरोहरका रूपमा बुझ्नुपर्ने मान्यता अघि सारेका थिए। यही सोचका कारण ‘चार वर्ण छत्तीस जात’ भन्ने भनाइलाई सामाजिक गणितभन्दा पनि राष्ट्रिय एकताको प्रतीकका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त देखिन्छ।
राष्ट्रिय एकताको सन्देश र आजको सन्दर्भ
आजको नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो। यस्तो अवस्थामा इतिहासका भनाइलाई संकीर्ण अर्थमा व्याख्या गर्नुले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउने जोखिम हुन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको मूल सन्देश सबै नेपालीलाई एउटै फूलबारीका फूलझैँ समान अस्तित्वका साथ अघि बढाउनुपर्ने भन्ने थियो।
उनको भनाइ र दृष्टिकोणलाई आजको सन्दर्भमा विवेचना गर्दा इतिहासलाई विवादको विषय बनाउनु होइन, एकताको प्रेरणाका रूपमा ग्रहण गर्नु आवश्यक छ। राष्ट्र निर्माण केवल भूगोल जोड्नु मात्र होइन, सामाजिक सद्भाव, साझा पहिचान र समावेशी सोचको विकास पनि हो भन्ने सन्देश पृथ्वी जयन्तीले आज पनि दिन्छ।
निष्कर्ष
पृथ्वी जयन्ती कुनै एक विचारधाराको मात्र पर्व होइन, यो नेपालको इतिहास, पहिचान र राष्ट्रिय एकताको साझा स्मृति हो। राष्ट्रनिर्माताको योगदानलाई सम्मान गर्दै, उनका विचारलाई समयअनुकूल समावेशी ढंगले बुझ्नु नै आजको आवश्यकता हो। नेपाल एउटा फूलबारी हो भने त्यसका सबै फूल बराबर सुन्दर छन् भन्ने भावनाले नै सशक्त राष्ट्र निर्माण सम्भव हुन्छ।
