काठमाडौं । मिति: २०८२ साल चैत ३१ गते नेपाली पात्रोअनुसार २०८२ साल समाप्त भई नयाँ वर्ष २०८३ को सुरुवातसँगै विगत वर्षको समग्र आर्थिक अवस्थाको समीक्षा गर्दा यो वर्ष अर्थतन्त्रका लागि अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण र उतारचढावपूर्ण सावित भएको देखिन्छ। आर्थिक सुस्तता, राजनीतिक अस्थिरता, महँगीको तीव्र दबाब र नीतिगत अनिश्चितताले देशको आर्थिक गतिविधिलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित बनाएको छ।
एक वर्षको अवधिमा अर्थतन्त्रले केवल सामान्य उतारचढाव मात्र होइन, गहिरो संरचनात्मक समस्यासमेत झेलेको देखिन्छ। निजी क्षेत्रको मनोबल खस्किनु, लगानीमा कमी आउनु र बजारमा माग घट्नुजस्ता संकेतहरूले अर्थतन्त्रमा दबाब बढाएको स्पष्ट हुन्छ।
राजनीतिक अस्थिरता र अर्थतन्त्रमा परेको प्रभाव
२०८२ सालको प्रमुख घटनाका रूपमा भदौ अन्त्यतिर भएको जनआन्दोलनले देशको राजनीतिक र आर्थिक दुवै क्षेत्रमा ठूलो हलचल ल्यायो। भ्रष्टाचारविरुद्ध सुरु भएको आन्दोलनले तत्कालीन सरकारलाई विस्थापित मात्र गरेन, राज्यका महत्वपूर्ण संरचनामा समेत क्षति पुर्यायो।
यस घटनाले लगानीकर्तामा त्रास सिर्जना गर्यो। आन्दोलनपछि खुलेको पहिलो दिनमै सेयर बजारमा तीव्र गिरावट आउनुले राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक बजारबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा देखायो। यसले निजी क्षेत्रको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँदै लगानी विस्तारमा अवरोध सिर्जना गर्यो।
आर्थिक मन्दी र निजी क्षेत्रको सङ्कट
वर्षभर निर्माण, उद्योग र घरजग्गा क्षेत्र सुस्त बने। कर्जा मागमा कमी आउँदा बैंकहरूमा तरलता बढे पनि लगानीको गति सुस्त रह्यो। ब्याजदर घट्दा पनि कर्जा प्रवाह अपेक्षित रूपमा बढ्न नसक्नु अर्थतन्त्रका लागि चिन्ताजनक संकेत बन्यो।
बैंकिङ क्षेत्रमा खराब कर्जाको अनुपात बढ्दै जानुले वित्तीय स्थायित्वप्रति चिन्ता थपिएको छ। नियामक निकायले केही सुधारात्मक कदम चाले पनि समग्र अवस्था अझै सन्तोषजनक बन्न सकेको छैन।
घरजग्गा बजारमा गिरावट
भू–उपयोग नियमावली कार्यान्वयनमा ढिलाइ र स्थानीय तहबाट जग्गा वर्गीकरणमा भएको कमजोरीका कारण वर्षको अधिकांश समय कित्ताकाट प्रक्रिया प्रभावित भयो। यसले घरजग्गा कारोबारमा ठूलो गिरावट ल्यायो।
सरकारले नियमावली संशोधन गर्दै कित्ताकाट खुलाए पनि बजारमा अपेक्षित सुधार देखिन सकेन। राजस्व संकलनमा समेत गिरावट देखिएको छ, जसले सरकारी आम्दानीमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ।
सेयर बजारमा अस्थिरता
नीतिगत निर्णय, आन्दोलन र प्रशासनिक अवरोधका कारण सेयर बजार वर्षभर अस्थिर रह्यो। प्राथमिक शेयर निष्कासन (IPO) सम्बन्धी नीतिमा गरिएको परिवर्तनले ऊर्जा क्षेत्रका लगानीकर्तामा अन्योल सिर्जना गर्यो।
धितोपत्र बोर्डमा देखिएको कर्मचारी आन्दोलनका कारण लामो समयसम्म नयाँ आईपीओ स्वीकृति रोकिन पुग्यो, जसले बजारको गतिविधि प्रभावित बनायो। यद्यपि, राजनीतिक परिवर्तनपछि केही समय बजारमा सुधार देखिए पनि स्थायित्व कायम हुन सकेन।
इन्धन र सुनको मूल्यमा ऐतिहासिक वृद्धि
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य वृद्धि र मध्यपूर्वको भू–राजनीतिक तनावका कारण ऊर्जा संकट गहिरिँदै गयो। यसको असर नेपालमा पनि देखियो, जहाँ पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य निरन्तर बढ्दै गयो।
त्यसैगरी, सुनको मूल्यले पनि नयाँ कीर्तिमान कायम गर्यो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगै नेपाली बजारमा पनि सुनको भाउ उच्च बिन्दुमा पुग्दा उपभोक्तामा थप आर्थिक दबाब सिर्जना भयो।
जलविद्युत क्षेत्रमा अवसर र चुनौती
नेपाल–भारतबीच ठूला प्रसारण लाइन निर्माणका लागि सहमति हुनु जलविद्युत क्षेत्रका लागि सकारात्मक संकेत मानिएको छ। साथै, बंगलादेशसँग विद्युत निर्यात बढाउने सहमति पनि ऊर्जा व्यापार विस्तारतर्फको महत्वपूर्ण कदम हो।
तर, ‘टेक एन्ड पे’ जस्ता नीतिगत व्यवस्थाले ऊर्जा उद्यमीहरूलाई अन्योलमा पार्यो। यसले लगानीमा असर पार्ने सम्भावना देखिएको छ। साथै, केही आयोजनामा भएको अवरोध र आन्दोलनले उत्पादनमा समेत असर पुर्यायो।
आगामी वर्षका चुनौती र अपेक्षा
२०८३ सालमा प्रवेश गर्दै गर्दा नयाँ सरकारका सामु अर्थतन्त्र सुधारका ठूला चुनौतीहरू छन्। निजी क्षेत्रको विश्वास पुनःस्थापित गर्नु, महँगी नियन्त्रण गर्नु र पुँजीगत खर्च बढाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, स्पष्ट नीतिगत दिशा र संरचनात्मक सुधारबिना अर्थतन्त्र स्थिर मार्गमा अघि बढ्न कठिन हुनेछ। उत्पादन वृद्धि, ऊर्जा खपत विस्तार र आन्तरिक स्रोत परिचालनमा ध्यान नदिइएमा बाह्य जोखिमले अर्थतन्त्रलाई अझ कमजोर बनाउन सक्ने देखिन्छ।
निष्कर्ष
समग्रमा, २०८२ साल नेपाली अर्थतन्त्रका लागि परीक्षणको वर्ष रह्यो। राजनीतिक उतारचढाव, महँगी र नीतिगत अस्थिरताबीच अर्थतन्त्र ‘पर्ख र हेर’ को अवस्थामा रहेको देखिन्छ। आगामी वर्षमा सुधारका स्पष्ट संकेत नदेखिएसम्म अर्थतन्त्रमा स्थायित्व आउन अझै समय लाग्ने सम्भावना रहेको छ।
