लेखक : दुर्गा ढकाल
रजस्वला अर्थात् महिनावारी महिलाको शरीरमा हुने स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। यस विषयलाई लिएर समाजमा विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक मान्यता रहँदै आएका छन्। कतिपय समुदायमा रजस्वलाका समयमा केही दिन आराम गर्ने, धार्मिक स्थल तथा पूजास्थलबाट टाढा रहने वा घरायसी काममा केही सीमितता अपनाउने परम्परा छ। यस्ता अभ्यासलाई कसैले संस्कृतिको हिस्सा मान्छन् भने कसैले यसलाई महिलामाथिको विभेदसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन्।
यही विषयलाई केन्द्रमा राखेर दुर्गा ढकालले लेखेको एउटा सामग्रीमा रजस्वलासम्बन्धी परम्परागत बुझाइ र आधुनिक पुस्ताको धारणाबीच संवाद प्रस्तुत गरिएको छ। सामग्रीमा लेखकले आफ्नी छोरीसँग रजस्वला तथा त्यससँग जोडिएका सामाजिक मान्यताबारे प्रश्नोत्तर गरेको प्रसंग उल्लेख गरेका छन्।
लेखमा छोरीले विद्यालयको पाठ्यक्रममा रजस्वलालाई प्राकृतिक प्रक्रिया र त्यससँग जोडिएका सामाजिक विभेदबारे पढेको प्रसंगबाट कुराकानी सुरु भएको देखाइएको छ। त्यसपछि लेखकले रजस्वलासँग सम्बन्धित परम्परागत अभ्यास, शारीरिक अवस्था, सरसफाइ र धार्मिक मान्यताका विषयमा विभिन्न प्रश्न उठाएका छन्।
लेखकले रजस्वलाका समयमा महिलालाई आरामको आवश्यकता हुन सक्ने विषयलाई पनि उठाएका छन्। महिनावारीका क्रममा पेट दुख्ने, शरीर थकित हुने, असहज महसुस हुनेलगायतका अनुभव केही महिलामा देखिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा पर्याप्त आराम, सरसफाइ र आवश्यक स्वास्थ्य हेरचाह महत्वपूर्ण हुन्छ।
तर रजस्वलाको रगतलाई ‘नकारात्मक ऊर्जा’ वा ‘डेड सेल’ का कारण हानिकारक हुने र जनै, मन्दिर वा भान्सासँग सम्पर्क हुँदा विद्युत्को पोजेटिभ र नेगेटिभ चार्ज जस्तै प्रतिक्रिया उत्पन्न हुने भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा पुष्टि गरिएको छैन। शरीरमा महिनावारी हुँदा निस्कने रगत मुख्यतः रगत, गर्भाशयको भित्री तहका ऊतक तथा अन्य जैविक पदार्थको मिश्रण हो। यसलाई विद्युत्को सकारात्मक–नकारात्मक चार्जसँग तुलना गर्नु वैज्ञानिक रूपमा सही हुँदैन।
लेखमा भने यस्ता विषयलाई परम्परागत विश्वाससँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। नेपालका विभिन्न समुदायमा महिनावारीसम्बन्धी आफ्नै सांस्कृतिक अभ्यास र मान्यता छन्। कतिपय परम्परामा महिलालाई केही दिन आराम दिने उद्देश्य पनि रहेको हुन सक्छ। तर समयक्रमसँगै यस्ता अभ्यासले महिलाको स्वास्थ्य, सम्मान र समानतामा कस्तो प्रभाव पारेका छन् भन्ने विषयमा पनि पुनर्विचार आवश्यक देखिन्छ।
विशेषगरी महिनावारीलाई ‘फोहोर’, ‘अपवित्र’ वा महिलाको सामाजिक हैसियत घटाउने विषयका रूपमा हेर्नु महिलाको आत्मसम्मानमा असर पार्न सक्छ। महिनावारी भएकै कारण विद्यालय जान, काम गर्न, परिवारसँग बस्न वा सामान्य सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुन रोक लगाउने अभ्यासले महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सहभागितामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा स्वास्थ्य तथा सामाजिक क्षेत्रका विज्ञहरूले लामो समयदेखि सचेतना फैलाउँदै आएका छन्।
त्यसैले परम्पराको संरक्षण र वैज्ञानिक चेतनाबीच सन्तुलन खोज्नु आवश्यक हुन्छ। कुनै सांस्कृतिक अभ्यासले महिलालाई आराम, गोपनीयता वा स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउँछ भने त्यसलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकिन्छ। तर कुनै अभ्यासका कारण महिलालाई अपमानित गर्ने, अलग्याउने, शिक्षा वा कामबाट रोक्ने वा स्वास्थ्यमा जोखिम सिर्जना गर्ने अवस्था आएमा त्यसबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
नयाँ पुस्तासँग यस्ता विषयमा खुला संवाद हुनु झन् महत्वपूर्ण छ। महिनावारीलाई लाज, डर वा अन्धविश्वासको विषय बनाउनुभन्दा शरीरमा हुने प्राकृतिक परिवर्तनका रूपमा बुझाउन सके किशोरी तथा महिलामा आत्मविश्वास बढाउन सहयोग पुग्छ। अभिभावक, विद्यालय र समुदायले पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी सही जानकारी उपलब्ध गराउन भूमिका खेल्न सक्छन्।
रजस्वलाका समयमा व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिनु, आवश्यकताअनुसार सुरक्षित महिनावारी सामग्री प्रयोग गर्नु, पर्याप्त पानी तथा पौष्टिक खाना खानु र अत्यधिक दुखाइ वा असामान्य रक्तस्राव भए स्वास्थ्यकर्मीको परामर्श लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
लेखमा उठाइएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको परम्परा र विज्ञानबीचको संवाद हो। पुस्तौँदेखि चलिआएका मान्यताहरूलाई सम्मानपूर्वक बुझ्दै त्यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमि अध्ययन गर्नु आवश्यक छ। त्यस्तै, वैज्ञानिक तथ्यसँग नमिल्ने धारणालाई प्रमाणका आधारमा पुनः परीक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
समाज परिवर्तनसँगै महिनावारीबारेको बुझाइ पनि परिवर्तन भइरहेको छ। आजको पुस्ताले प्रश्न गर्न थालेको छ, आफ्ना अनुभव साझा गर्न थालेको छ र परम्परागत मान्यताको आधार खोज्न थालेको छ। यस्तो प्रश्नलाई रोक्नुको सट्टा सही जानकारी र प्रमाणमा आधारित छलफलतर्फ लैजानु अभिभावक तथा समाजको जिम्मेवारी हो।
रजस्वला महिलाको प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया भएकाले यसलाई लिएर हुने सामाजिक व्यवहारले महिलाको सम्मान, स्वास्थ्य र अधिकारलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने देखिन्छ। परम्पराको नाममा विभेद कायम राख्नु पनि उचित हुँदैन र विज्ञानको नाममा सांस्कृतिक अभ्यासको सम्पूर्ण पक्षलाई एकैपटक अस्वीकार गर्नु पनि आवश्यक छैन।
यस विषयमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको परम्परालाई प्रमाणसँग, संस्कृतिलाई सम्मानसँग र स्वास्थ्यलाई वैज्ञानिक ज्ञानसँग जोडेर बुझ्नु हो। नयाँ पुस्तालाई डर वा भ्रम होइन, प्रश्न गर्ने वातावरण र सही जानकारी दिन सकियो भने महिनावारीसम्बन्धी धेरै सामाजिक गलत बुझाइ क्रमशः हटाउन सकिन्छ।
नोट : माथिको सामग्रीमा मूल लेखमा प्रस्तुत विचारलाई जस्ताको तस्तै वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा स्वीकार नगरी, त्यसमा उठाइएका विषयलाई समसामयिक र तथ्यमा आधारित दृष्टिकोणबाट पुनर्लेखन गरिएको हो। मूल सामग्रीमा लेखकको नाम दुर्गा ढकाल उल्लेख गरिएको छ।
